Tuesday, June 26, 2007

Chaos

ဘိုးလိႈင္ (ေဒါက္တာတင္လိႈင္- လန္ဒန္တကၠသိုလ္မွာ ပညာသင္ခဲ့ဟု ထုတ္ေ၀သူအမွာမွာ ပါပါတယ္) ျမန္မာျပန္တဲ့ ေခးေအာ့စ္ ဆိုတဲ့ စာအုပ္ ဖတ္ဖူးၾကသလားဗ်ာ။ စိတ္၀င္စားဖို႕ေကာင္းတယ္ဗ်။ ကၽြန္ေတာ္ အျမည္းေပးမယ္ဗ်ာ။ ebook ေတာ့ မ႐ွိလို႕ တင္မေပးႏုိင္တာ ခြင့္လႊတ္ပါဗ်ာ။ စာအုပ္ေက်ာဖံုးမွာ ဒီလို အညႊန္းေလး ေရးထားပါတယ္။

ေခးေအာ့စ္

ဘရာဇီး၌ လိပ္ျပာေတာင္ပံ တစ္ခ်က္ခတ္လွ်င္
တက္ဆပ္ျပည္နယ္၌ မုန္တိုင္းက်ႏုိင္သလား ။
ထိုအျခင္းအရာကို
Butterfly effect ဟူသတဲ့ ။
ေခးေအာ့စ္အဖံုးကို လိပ္ျပာေတာင္ပံဆဲြထားျခင္မွာ ထိုသေဘာကို ရည္႐ြယ္သည္ ။

ေခးေအာ့စ္အေၾကာင္းကို နာၾကားၾကရာတြင္
အပြင့္စနစ္မ်ား (open system) အေၾကာင္း
ဆင္ျခင္ၾကရန္ျဖစ္ပါတယ္ ။
ေလာကသဘာ၀မွာ အပိတ္စနစ္ (closed system) ကနည္းနည္း
အပြင့္စနစ္သာ မ်ားေၾကာင္း ဆင္ျခင္ျခင္းအားျဖင့္
သဘာ၀ႏွင့္ သပၸါယျဖစ္ဖို႕ ရည္႐ြယ္ေၾကာင္းပါ ။

၀၀၀ ၀၀၀ ၀၀၀

အဂၤလိပ္စကားလံုး Chaos ကို ပရမ္းပတာ၊ ကေသာင္းကနင္း၊ အလြန္႐ႈပ္ေထြးျခင္း၊ ေျဗာင္းတိေျဗာင္းဆန္
စသည္ျဖင့္ သာမန္ အနက္ေကာက္လို႕ ရပါတယ္ ။
သို႕ေသာ္ သိပၸံအရဆိုရင္ေတာ့ Chaos ဆိုတာ ပရမ္းပတာ ျဖစ္ေသာ္လည္း
ထုိပရမ္းပတာထဲမွာ စည္း႐ွိေနေသာ သေဘာ လို႕
အနက္ေကာက္ရမွာတဲ့ ။

"ေခးေအာ့စ္" အမွာ မွ

၀၀၀ ၀၀၀ ၀၀၀

ေခးေအာ့စ္အတြက္ ဖိဘက္ျပန္လာသူေတြထဲမွာ မိုးေလ၀သနဲ႕ ဇလေဗဒ ဦးစီးဌာန ညႊန္ၾကားေရးမႉးတာ၀န္ ထမ္းေဆာင္ေနတဲ့ ေဒါက္တာစံလွေသာ္ ပါ၀င္ပါတယ္။ သူက ေရ႐ွည္မိုးေလ၀သေဟာကိန္း (Long range weather prediction) ရဲ႕ ခက္ခဲနက္နဲမႈကို သေဘာေပါက္လက္ခံတယ္။ သူ႕ဆရာ ဦးလွေျပာျပခ်က္ကို ေထာက္ခံတယ္။ ေလာရင့္ရဲ႕ သုေတသနကိုလည္း စိတ္၀င္စားသူ ျဖစ္ပါတယ္။ ၾကံဳၾကိဳက္တဲ့အတြက္ ေဒါက္တာ စံလွေသာ္က သူဖတ္ထားတဲ့ ``ကမၻာ့မိုးေလ၀သအဖဲြ႕ၾကီးစာေစာင္´´ (Bulletin of World Meteorological Organization) တစ္ခုမွာ ပါတဲ့ ဆရာၾကီး ေလာရင့္ရဲ႕ ေမးေျဖ (အင္တာဗ်ဴး) ေဆာင္းပါးကို မိတၱဴကူးျပီး ဘိုးလိႈင္ကုိ ေပးလာပါတယ္။



Dr. H. Taba : The study of "chaos" became your principle interest in place of the general circulation. Could you explain chaos for us in simple terms?

Edward N. Lorenz : Chaos means something that looks random but is not random. The theory of chaos deals with sensitive dependence on initial conditions in non-linear dynamical systems, which is responsible for the apparent randomness. The Earth's atmosphere, plus its surroundings, is chaotic. There is evidence suggestive of chaos everywhere, starting with observations, practical experiments and numerical models, which depend heavily on initial conditions. The absence of periodicity is perhaps the easiest way to recognize that a system is chaotic. Most of our ideas about chaos in the atmosphere have come from working with models. Sophisticate models such as the large general circulation models used in operational weather forecasting centres are chaotic in the sense that small differences and perturbations eventually become extremely large.

အခန္း (၇) ေခးေအာ့စ္ ေရွ႕ေဆာင္ဆရာၾကီးမ်ားမွ


၀၀၀ ၀၀၀ ၀၀၀

အႏုပညာသမိုင္း သုေတသီ Richard Taylor (Art Historian) က Jackson Pollock ရဲ႕ လက္ရာေတြကို ေလ့လာခဲ့ရာမွာ ေခးေအာ့စ္ရဲ႕ အပိုင္းတစ္ခုျဖစ္တဲ့ (Fractal Geometry) ကိုသံုးျပီး သ႐ုပ္ခဲြၾကည့္ခဲ့ပါတယ္။


Painting Jackson Pollock at 1949

ဖရက္တယ္နဲ႕ သ႐ုပ္ခဲြလိုက္ေတာ့ ေပါေလာ့ခ္ရဲ႕ လက္ရာေတြဟာ ေမ်ာက္၀ံလက္ရာမဟုတ္ဘူး၊ စုတ္တံခါ ဘုတ္ျပားလည္း မဟုတ္ဘူး။ အလြန္ထူးျခား ကြဲျပားတယ္ဆိုတာ ေတြ႕ရပါတယ္။ ထူးသမွ အလြန္ကို ထူးပါတယ္လို႕ ေတလာက ေဖၚျပပါတယ္။




သမံကာ ႐ွံကာ ၾကည့္ရင္ေတာ့ ဖရက္တယ္ဆိုတဲ့ အရာေတြဟာ ဗ႐ုတ္သုတ္ခေတြလို႕ ျမင္ရေတြ႕ရတဲ့ ပစၥည္းမ်ိဳးပါ။ ဒါေပမယ့္ ဖရက္တယ္တစ္ခုဟာ တစ္ခုတည္းေသာ ဂ်ီၾသေမထရီ ျမင္ကြင္းပံု (a single geometric pattern) ကို အၾကိမ္ေပါင္း ေထာင္ေသာင္းခ်ီ ေက်ာ့ထားတဲ့ ပံုအ႐ြယ္အစား အမ်ိဳးမ်ိဳးေျပာင္းျပီး ထပ္္ခါတလဲလဲ ပံုျဖစ္ပါတယ္။ ဒီပံုေတြရဲ႕ ဖဲြ႕စည္းပံုမွာ ဥပေဒသနဲ႕ စည္းစနစ္႐ွိတယ္။ ဒါေပမယ့္ ေရ႐ွည္မွာေတာ့ ဘယ္လိုျဖန္႕ထြက္လာမယ္ဆိုတာ ၾကိဳတင္တြက္ဆ ေတြးျမင္လို႕ မရႏုိင္ဘူး။

႐ူပေဗဒသမား ရစ္ခ်က္ေတလာဟာ ၁၉၄၃ ခုက ၁၉၅၂ ခုအတြင္း ေပါေလာ့ခ္ဆြဲခဲ့တဲ့ ကင္းပတ္ပန္းခ်ီ ၂၀ကို ပံုၾကီး ခ်ဲ႕ၾကည့္္တယ္။ ေနာက္ကြန္ပ်ဴတာသံုးျပီး ေဆးစက္ပံုစံေပါင္း ၅ သန္းကို ေနရာအမ်ိဳးမ်ိဳးကေန ေ႐ြးခ်ယ္ျပီး ယွဥ္ၾကည့္တယ္။ သူယွဥ္ၾကည့္တာက တစ္လက္မရဲ႕ ဆယ္ပံုတပံု ေဆးကြက္ကေလးက တစ္ခါတစ္ရံ ၁၂ေပေလာက္အထိ ႐ွည္တဲ့ ပံုျပည့္ကားခ်ပ္ တစ္ခုပါ၀င္တယ္။

ေတလာရဲ႕ ေတြ႕႐ွိခ်က္ကေတာ့ ေပါေလာ့ခ္ ပန္းခ်ီကားေတြရဲ႕ ဖရက္တယ္ဒိုင္မင္း႐ွင္းေတြက သဘာ၀ေလာကမွာေတြ႕ရတဲ့ ႏွစ္ဘက္တိုင္း ဖရက္တယ္ေတြနဲ႕ အေတာ္နီးစပ္တာ ေတြ႕ရပါတယ္။ ဥပမာ ၁၉၄၈ ခုႏွစ္ကဆဲြတဲ့ Number 14 ပန္းခ်ီကားရဲ႕ ဒိုင္မင္း႐ွင္းဟာ ၁.၄၅ ဆိုေတာ့ ပင္လယ္ကမ္း႐ိုးတန္းေတြရဲ႕ ဒို္င္မင္း႐ွင္းနဲ႕ မတိမ္းမယိမ္းဆိုပဲ။

ေပါေလာ့ခ္ကေတာ့ သူဘာလုပ္ေနတယ္ဆိုတာ အသိ႐ိွ႐ွိနဲ႕ ပန္းခ်ီကားေတြ ဆဲြခဲ့တာပါ။ သူဆဲြတဲ့ ပန္းခ်ီကားေတြက ေနာက္ပိုင္း က်ေလေလ ပိုျပီးၾကြယ္၀ နက္႐ိႈင္းေထြျပား ေလေလျဖစ္ျပီး ဖရက္တယ္ ဒိုင္မင္း႐ွင္းကလည္း ပိုျပီး ျမင့္ျမင့္လာတာ ေတြ႕ရတယ္။

ေပါေလာ့ခ္ရဲ႕ ေနာက္ဆံုးေဆးစက္ပန္းခ်ီကားျဖစ္တဲ့ Blue Poles ဟာ ကာလေပါက္ေစ်း ေဒၚလာ သန္း ၃၀ တန္တယ္လို႕ သိရတယ္။ အဲဒီကားကို အခ်ိန္ ၆ လ ယူျပီး ဆဲြခဲ့တာ ျဖစ္ျပီး၊ ေတလာ စစ္ေဆးၾကည့္တဲ့ ဖရက္တယ္ ဒိုင္မင္း႐ွင္း ၁.၇၂ နဲ႕ အျမင့္ဆံုး ျဖစ္ေနတာလည္း ေတြ႕ရပါတယ္။ ေပါေလာ့ခ္က လူရဲ႕ ပသာဒ ႐ႈျမင္ႏိုင္စြမ္းဟာ ဘယ္ေလာက္ထိ ေရာက္ႏုိင္မလဲဆိုတာ Limit ကို ႐ွာၾကည့္တယ္လို႕ ယူဆဖြယ္ရပါပဲ။

အခန္း (၁၃) ဖရက္တယ္ပန္းခ်ီကားမွ